door Rob Cassuto

We zijn allemaal in onze zelfgenoegzame wereld opgeschrikt door de pandemie. De noodzakelijke maatregelen omtrent Covid19 hebben ons op uiteenlopende manier getroffen. De een meer dan de ander lijdt aan het toegenomen persoonlijk isolement. Nabijheid voelen is met de verzooming van onze contacten nog niet zo makkelijk. En bij sommigen is er sprake van erger verlies: van werk of zelfs geliefden. Een angstig voorgevoel over de toekomst is soms moeilijk te onderdrukken. Is Corona een wake up call voor de wereld? Een oproep aan ons om de vanzelfsprekendheid van ons gedrag onder de loep te nemen? Is daar in het kader van Simchat Tora iets over te zeggen? Ik doe een poging.

Op Simchat Tora sluiten we de jaarcyclus van Toralezing af met het verslag over de zegeningen van Mosjee over de stammen Israëls en het relaas van zijn waardige dood. Onder Jehosjoea zullen de Israëlieten de Jordaan oversteken en de wereldgeschiedenis binnenstappen, die met vallen en opstaan, met veel wel en veel wee, ooit moge uitlopen op de messiaanse tijd. De Eeuwige liet Mosjee op de berg Pisga vlak voor zijn dood die geschiedenis zien tot het einde der tijden aldus de middeleeuwse meester Rasji. (ad 34:2)

Dan komt het eerste stuk van Beresjiet over de schepping van de aarde en de mens. Dat staat buiten de geschiedenis. Het is een cyclisch verhaal. Steeds wordt de wereld opnieuw geschapen, ieder jaar, iedere dag als we wakker worden, misschien wel iedere seconde. Het is een cyclisch proces, waarin steeds de mens – ha-adam – opnieuw volgens Beresjiet 1:26 de taak krijgt om ‘de aarde te onderwerpen en te heersen over de vissen van de zee en de vogels van de hemel, over het vee, over de hele aarde en over alles wat daarop rondkruipt’.

Hoe staat het met dat beheer is een relevante vraag in deze Coronatijd.
De plaag van het virus heeft ons weer meer doen beseffen hoe wij vervreemd zijn geraakt van de natuur, de dieren en de planten, vervreemd van de aarde. We hebben de aarde en haar dieren en de planten niet beheerst maar genadeloos geëxploiteerd en de aarde slaat terug met opwarming, droogte, overstromingen, uitsterven en met epidemieën. De verbondenheid van Adam, de mens, met de aarde – adama – is gebroken. De scheppingsverhalen in de Tora getuigen over die verbondenheid evenals de vele midrasjiem. Déze midrasj kennen we allemaal heel goed, hij is overgenomen in het gebedenboek uit Kohelet Rabba (midrasj op Prediker) 3:1: Eens voerde God Adam, de eerste mens, langs de bomen van de tuin van Eden. ‘Zie hoe schitterend ze zijn geschapen’, zei Hij. ‘Zorg goed voor hen, want als je Mijn schepping verwaarloost is er niemand na jou die het verloren gegane kan herstellen’. Talloze bepalingen in de Tora en rabbijnse uitleggingen handelen over het omgaan met de aarde en haar natuur. Een van die teksten wil ik bespreken, een tekst die ons als Joden individueel, maar ook de wereld nog eens wijst op wat we eigenlijk allang weten.

Onder de bepalingen van het oorlogsrecht in Devariem treffen we in hoofdstuk 20 pasoek 19 een opmerkelijke bepaling aan ‘Als je gedurende langere tijd een stad moet belegeren om die door middel van oorlog in te nemen, vernietig de vruchtbomen dan niet door de bijl erin te slaan, want je kunt ervan eten, vel hem dus niet.‘ Niet-vruchtbomen mogen wel worden omgehakt ten behoeve van de belegering.

De Rabbijnse uitleggers redeneerden extrapolerend: als je vruchtbomen in de meestal door schaarsheid beheerste oorlogsomstandigheden al niet mag omhakken, hoeveel te meer niet in tijd van vrede. Gaandeweg werd het principe, dat aan deze specifieke bepaling ten grondslag ligt, verder uitgebreid naar alle vruchtbomen (1) maar ook naar door mensenhanden uit aardse grondstoffen bereide producten zoals kleding, vaten, meubels. Het verbod om opzettelijk datgene wat voor mensen van nut is te vernietigen, inbegrepen ook nodeloze verspilling kwam te boek te staan onder de titel ‘Bal Taschit’, תַּשְׁחִית בַּל ‘vernietig niet’.

Een voorbeeld uit de Talmoed. In het tractaat Shabbat (2) zegt Rav Zutra: Iemand die een olielamp bedekt of iemand die de bedekking van een naftalamp weghaalt schendt het principe van bal tasjchit. Wat bedoelt hij? Beide handelingen maken dat de olie of nafta sneller verbrandt en vereisen meer brandstof dan nodig is voor het doel, het licht aan te houden. Het is verspilling van energie en volgens Rav Zutra is dat bal tasjchit, aldus de toelichting van de middeleeuwse meester Rasji.  

Maimonides vat de rabbijnse casuïstiek nog eens samen: niet alleen iemand die een vruchtboom omhakt, maar ieder die vaten breekt of kleding verscheurt, een gebouw vernietigt, een bron doet verstoppen, of voedsel vernietigt, schendt het principe van Bal Tasjchit.(3)

Ook de sefer ha-Chinuch (4)– de middeleeuwse behandeling van de 613 geboden – bevat een dergelijke samenvatting, waarbij de nadruk ligt op het economisch effect van verspilling. Maar het boek legt ook nadruk op de motivatie van liefde en respect voor de schepping: het gebod dient om te leren om het goede lief te hebben en daar profijt van te hebben en aan het goede te hechten. En daardoor hecht het goede zich aan ons en zullen we ons ver houden van slechte en destructieve zaken. (…) Zij die dit in acht nemen houden van vrede en zijn gelukkig om het welzijn van het geschapene en brengen het bij de Tora. Ze vernietigen zelfs niet een korrel mosterdzaad in de wereld. Zij zijn verdrietig door alle verlies en vernietiging die ze zien en als zij het kunnen voorkomen zullen ze dat doen met al hun kracht.

R. Samson Raphael Hirsch, de 19e eeuwse gangmaker van de moderne orthodoxie, vat het nog eens samen in zijn commentaar op Devariem 20:19 in een paar gewichtige zinnen: Dit verbod van zinloze vernietiging van vruchtbomen rond een belegerde stad moet worden opgevat als een voorbeeld van algemene verspilling. Onder het principe bal tasjchit moet een verbod worden begrepen om wat dan ook zonder enig doel te vernietigen, zodat het ‘vernietig niet’ in de tekst de meest omvattende waarschuwing wordt aan de mens om zijn positie die de Eeuwige hem gegeven heeft als heerser over de wereld en haar materie niet te misbruiken door wat dan ook op aarde te vernietigen of te verspillen op grillige, obsessieve of gewoon gedachteloze wijze. Alleen voor een wijs gebruik heeft de Eeuwige de wereld aan onze voeten gelegd, toen hij zei tot de mens: onderwerp haar, en heers over haar. (5)

In het moderne Jodendom geldt het principe van Bal Tashchit als een van de pijlers onder de beweging van eco-kasjroet, Als je het principe van bal tasjchit doortrekt naar de moderne tijd wat is dan de impact op zowel consument als producent, een punt van veel discussie in Joodse kringen vooral in Amerika. (6) Het gaat telkens om afweging in hoeverre een handeling een nodeloze belasting betekent van de natuur of in hoeverre zij nodeloze vernietiging met zich meebrengt. Het eten van vlees is ook zo’n ding. (7) Om een kilo vlees te produceren is evenveel tijd en evenveel ruimte (dus oppervlakte grond) nodig als om 160 kg aardappelen te telen. Met de hoeveelheid water die nodig is om een kilo rundvlees te produceren, zou u een jaar lang elke dag een douche kunnen nemen. Voor elke kilo rundvlees die op uw bord terechtkomt, werd 7 liter benzine verbruikt. Wat de klimaatopwarming betreft: de productie van een kilo rundvlees brengt bijna 80 keer meer broeikasgassen voort dan een kilo tarwe. (8) Het ongeremd vlees eten van industrieel geproduceerd vlees kan je in de omstandigheden van deze 21ste eeuw rangschikken als een schending van het principe van Bal Taschit  Het put de aarde uit en brengt de voorziening van voedsel aan de wereldbevolking in gevaar (en is vaak in strijd met een ander Joods principe: tsaär baälee chaim, doe een dier geen onnodig leed aan).

Het daagt ons uit om bij onszelf eens na te gaan (9): Wat voor energie gebruik je? Bij welke bank breng je je geld onder? Is mijn vakantievlucht echt noodzakelijk? Steeds weer is de vraag: kun je het voor jezelf verantwoorden? Vernietig ik door mijn daden en gebruik van producten en diensten op termijn niet meer dan het nut wat ik er nu van lijk te hebben? En als je al dan niet stipt sjomer kasjroet bent, hoe valt dat te combineren? Mogelijk dat beetje bij beetje dat eco-kasjroet ook ingang vindt bij ons leden van de progressief Joodse gemeenschap. Even een geruststelling. We moeten ook hierin niet doorschieten naar scherpslijperij. Rav Avraham Kook was vegetarisch. Hij meende dat dat ook Gods bedoeling was en dat in de messiaanse tijd de mensen en zelfs de dieren vegetarisch zouden zijn, zie de leeuw die naast het lam zal liggen volgens de profeet Jesjajahoe. Maar niet zelden at hij op vrijdag een kippetje. Waarom deed hij dat, vroeg men hem. Hij antwoordde dan dat dat was om zich eraan te herinneren dat de messiaanse tijd nog niet gekomen was. (10)

Noten

(1) Rabbijnse uitzonderingen daargelaten Een uitgebreide behandeling van de rabbijnse discussie zie https://www.reformjudaism.org.uk/bal-tashchit/

(2) Talmoed Shabbat 67b

(3) Mishne Torah, Laws of Kings 6:10

(4) sefer ha-Chinuch 529:1,2

(5) R. Samson Raphael Hirsch ad loc, The Pentateuch, Vol 5, p 395

(6) Een uitgebreide discussie onder de titel ‘What is eco-kosher?’ door rabbi Arthur Waskow op https://theshalomcenter.org/node/1284

(7) Zie ook het commentaar van Rob Cassuto over vlees op de parasja Reëe in zijn boek Reizen door de Tora deel 2, p.174  en op zijn website

(8) https://document.leefmilieu.brussels/opac_css/elecfile/IF%20Part%20Voeding%2005%20NL

(9) Zie ook Rabbijn Clary Rooda in een interview door Shirah Lachmann, Joods nu nr 2 juni 2014 / 5774. P 12 en 13, http://www.levisson.nl/images/stories/artikelen/JoodsNu_2.pdf

(10) Recent is verschenen ‘Leven en laten leven’ een boek over ‘Ecologie en de Joodse traditie’  van de hand van Marcus van Loopik, een gedegen verslag van wat de Joodse bronnen hebben te zeggen over de verbondenheid van mens en aarde.